नवीन फळबाग लागवड करताना

 

श्री .प्रदीप  भोर (कृषी पर्यवेक्षक )

ता. जि. नंदुरबार 

नवीन फळबाग लागवड करताना खालील मुद्द्यांची काळजी घेणे आवश्यक आहे:

1.       योग्य जागेची निवड:

अ.   मातीचा प्रकार:

§  फळबाग लागवडीसाठी हलकी, मध्यम किंवा भारी माती योग्य असते.

§  मातीची पीएच (pH) पातळी 6-7 दरम्यान असणे आवश्यक आहे.

§  माती सुपीक असावी. दगडी, खडबडीत आणि जलोढ माती टाळावी.

§  मातीचे पीएच मूल्य 6.5 ते 7.5 दरम्यान असावे.

आ. सूर्यप्रकाश:

§  पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळणाऱ्या जागेची निवड करावी.

§  झाडांना कमीत कमी 6-8 तास सूर्यप्रकाश मिळणे आवश्यक आहे.

इ.     पाणी:

§  सिंचनाची सोय असणे आवश्यक आहे. पाण्याची उपलब्धता व गुणवत्ताही तपासावी.

§  पाणीपुरवठा योग्य असावा.

§  ड्रीप इरिगेशन सारखे आधुनिक सिंचन पद्धती वापरल्यास पाणी वाचवता येते.

§  जमिनीची  पाणी धारणा क्षमता असावी.

§  पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाची सोय तपासा. कमी पाण्यावर टिकणारी पिके जसे कि बेर, खजूर यांचा विचार करा.

ई.      वाहतूक आणि बाजारपेठ:

§  जागा बाजारपेठेच्या जवळ असावी जेणेकरून फळांची वाहतूक सुलभ होईल.

§  रस्ते आणि वाहतुकीच्या सोयीसुविधा असाव्यात.

उ.     वारा संरक्षण:

§  जोरदार वारे येणाऱ्या भागात फळबाग लावण्यास टाळावे किंवा वारा रोखण्यासाठी वारा संरक्षण योजना करावी.

2.       हवामान आणि जमीन:

अ.   जमिनीची निवड :

§  सपाट किंवा हलका उतार असलेली जमीन निवडावी. जास्त उतार असल्यास मातीचा धूप होऊ शकतो.

§  जमिनीत पाण्याचा निचरा चांगला होणे आवश्यक आहे. पाणी तुंबलेले असल्यास रोपांचे नुकसान होऊ शकते.

आ. हवामान:

§  फळबाग लागवडीसाठी आवश्यक असलेले तापमान आणि आर्द्रता विचारात घ्यावी.

§  पाऊसमान आणि वाऱ्याची दिशा याचा विचार करावा.

§  आपल्या क्षेत्रातील हवामान आणि जमिनीचा प्रकार लक्षात घ्या. उष्णकटिबंधीय प्रदेशासाठी आंबा, पेरू, चिकू हे पिके चांगली आहेत, तर थंड प्रदेशासाठी सफरचंद, चेरी, स्ट्रॉबेरी योग्य आहेत.

3.       लागवड पूर्व तयारी

अ.   जमिनीची स्वच्छता:

§  जमिनीतील गवत, गोटे, आणि अन्य अनावश्यक वनस्पती काढून टाका.

§  काही वेळा जमिनीतून दगडधोंडे आणि माती काढून एकसारखी करावी.

आ. माती परीक्षण:

§  जमिनीचा प्रकार, pH, आणि पोषक तत्वांचा अंश तपासा.

§  त्यानुसार आवश्यकतेनुसार खतांचा वापर करा.

§  मातीतील पोषक तत्वांचे प्रमाण जाणून घेण्यासाठी मातीचे नमुने प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठवा.

इ.     जमिनीची नांगरणी:

§  2-3 वेळा खोल नांगरणी करा. त्यामुळे माती मऊ होईल आणि हवेशीर होईल.

§  नांगरणीच्या वेळी जमिनीतील गवत आणि इतर अवशेष नष्ट होतील.

ई.     रोपांची अंतर नियोजन:

§  फळबागेतील रोपांची योग्य अंतर नियोजन करा.

§  प्रत्येक प्रकारच्या फळांसाठी योग्य अंतर निश्चित करा, ज्यामुळे रोपांना पुरेसा सूर्यप्रकाश आणि हवा मिळेल.

उ.     खड्ड्यांची तयारी:

§  रोप लावण्यासाठी योग्य मापाचे खड्डे खोदून ठेवा.

§  खड्ड्यांची खोली आणि व्यास रोपांच्या प्रकारावर अवलंबून ठरवा. साधारणतः 60x60x60 सें.मी. मापाचे खड्डे उपयुक्त असतात.

§  खड्ड्यांमध्ये 15-20 सें.मी. सेंद्रिय खत मिसळा.

ऊ.   सिंचन व्यवस्था:

§  सिंचनासाठी योग्य व्यवस्था करा.

§  ठिबक सिंचन किंवा वाफा पद्धत वापरून पाणी पुरवठा करा.

ऋ.   तण नियंत्रण:

§  तण नियंत्रणासाठी मल्चिंग (कापडी आवरण) वापरा किंवा रासायनिक तणनाशक वापरा.

ऌ.    जमिनीची पीएच सुधारणा:

§  जर मातीचा pH संतुलित नसेल तर त्याचे योग्य सुधारणा करा.

§  अल्कधर्मी माती सुधारण्यासाठी गंधक (Sulfur) किंवा आम्लीय माती सुधारण्यासाठी चुनखडी (Lime) वापरा.

ही सर्व तयारी केल्यानंतरच रोपे लावावीत. या सर्व प्रक्रियेमुळे रोपांची वाढ चांगली होईल आणि उत्पादनात वाढ होईल.

4.       योग्य फळ पिकांची प्रकाराची निवड:

§  स्थानिक हवामान व जमिनीच्या प्रकारानुसार फळप्रकारांची निवड करावी.

§  बाजारपेठेची मागणी व किंमत तपासून फळप्रकारांची निवड करावी.

5.       रोपांची निवड

अ.   निरोगी रोपे निवडा:

§  रोपे हिरवीगार, तजेलदार आणि रोगमुक्त असावीत.

§  पानांवर डाग, कीड किंवा रोगाच्या खुणा नसाव्यात.

आ. वाणांची योग्य निवड:

§  आपल्या क्षेत्राच्या हवामान आणि मातीच्या प्रकारानुसार योग्य वाणांची निवड करा.

§  स्थानिक आणि उच्च उत्पन्न देणारे वाण निवडा.

इ.     मुळांची तपासणी:

§  मुळे निरोगी आणि पसरलेली असावीत.

§  तुटलेली, वाकलेली किंवा कोरडी मुळे असलेल्या रोपांची निवड टाळा.

ई.     वयाची योग्यता:

§  रोपे साधारणतः ६-१२ महिन्यांची असावीत.

§  खूप लहान किंवा खूप जुनी रोपे निवडू नयेत.

उ.     उंची आणि वजन:

§  रोपे सरासरी उंचीची आणि वजनाची असावीत.

§  खूप उंच किंवा खूप बुटकी रोपे टाळा.

ऊ.   जातिची शुद्धता:

§  विश्वासार्ह आणि प्रमाणित नर्सरीतून रोपे घ्यावीत.

§  रोपे शुद्ध जातिची आणि अपेक्षित उत्पादन देणारी असावीत.

ऋ.   प्रतिरोधक क्षमता:

§  रोग आणि कीडांना प्रतिरोधक असलेल्या वाणांची निवड करा.

§  विशेषतः आपल्या क्षेत्रात सामान्यत: आढळणाऱ्या रोगांपासून प्रतिरोधक असलेल्या वाणांची निवड करा.

ऌ.    रोपांची वाढ:

§  रोपे संतुलित वाढीची असावीत.

§  त्यांच्या पानांचा रंग आणि आकार समान असावा.

ऍ.     प्रतिष्ठित स्रोत:

§  प्रमाणित आणि विश्वासार्ह स्रोतांमधूनच रोपे खरेदी करा.

§  स्थानिक कृषी तज्ञांचा सल्ला घ्या.

ऎ.     आधुनिक तंत्रज्ञान:

§  टिश्यू कल्चर किंवा ग्राफ्टिंगद्वारे तयार झालेली रोपे निवडा, ज्यामुळे ती निरोगी आणि उच्च उत्पादन देणारी असतात.

ए.     रोपे आणताना आणि लावताना काळजी:

§  रोपे आणताना त्यांना नुकसान होणार नाही याची काळजी घ्या.

§  लावण्यापूर्वी त्यांची नीट तपासणी करा आणि आवश्यकतेनुसार उपाययोजना करा.

या सर्व गोष्टींची काळजी घेतल्यास आपली फळबाग लागवड यशस्वी होईल आणि उत्पादनही चांगले मिळेल.

6.       सिंचन व्यवस्था:

नवीन फळबाग लागवड करताना सिंचन व्यवस्थेचे योग्य नियोजन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योग्य सिंचन व्यवस्थेमुळे झाडांची वाढ चांगली होते, फळांची गुणवत्ता सुधारते आणि पाणी बचत होते. सिंचन व्यवस्थेचे विविध प्रकार आणि त्यांचे फायदे/तोटे खालीलप्रमाणे आहेत:

अ.   ड्रिप सिंचन (टपक सिंचन)

§  फायदे:

-            पाणी बचत होते, कारण थेट मुळांना पाणी पोहोचते.

-            मातीची धूप कमी होते.

-            पाणी व्यवस्थापन सोपे होते.

-            खते आणि पोषक तत्वे सोप्या पद्धतीने पुरवता येतात.

§  तोटे:

-            प्रस्थापित करणे खर्चिक असू शकते.

-            प्रणालीची देखभाल आवश्यक आहे.

-            क्लॉगिंगची समस्या येऊ शकते.

आ. मायक्रो स्प्रिंकलर सिंचन

§  फायदे:

-            पाणी बचत होते.

-            मातीची धूप कमी होते.

-            सिंचन एकसारखे होते.

-            कमी दाबात कार्य करते.

§  तोटे:

-            प्रणालीची देखभाल आवश्यक आहे.

-            प्रस्थापना खर्चिक असू शकते.

-            वाऱ्यामुळे पाण्याचा वायफळ वापर होऊ शकतो.

इ.     स्प्रिंकलर सिंचन

§  फायदे:

-            सिंचन एकसारखे होते.

-            विविध प्रकारच्या मातीसाठी उपयुक्त.

-            मोठ्या क्षेत्रासाठी उपयुक्त.

§  तोटे:

-            पाण्याचा वापर जास्त होतो.

-            वाऱ्यामुळे पाणी वायफळ वापर होऊ शकतो.

-            मातीची धूप होण्याची शक्यता जास्त.

ई.     पारंपरिक पद्धत (नाली सिंचन)

§  फायदे:

-            प्रस्थापना खर्च कमी.

-            कोणत्याही प्रकारच्या शेतकऱ्यांसाठी सोपी पद्धत.

§  तोटे:

-            पाणी वायफळ वापर होतो.

-            मातीची धूप होते.

-            पाण्याची बचत होत नाही.

उ.     सिंचन व्यवस्थेचे नियोजन:

§  मातीची तपासणी: मातीच्या प्रकारानुसार सिंचन पद्धत निवडावी.

§  पाण्याची उपलब्धता: पाण्याच्या स्रोतांचा विचार करून पद्धत निवडावी.

§  वातावरण: हवामान आणि वाऱ्याच्या दिशेनुसार सिंचन पद्धत ठरवावी.

§  वित्तीय स्थिती: खर्च आणि देखभाल क्षमतेचा विचार करून पद्धत निवडावी.

फळबाग लागवड करताना सिंचन व्यवस्थेचा योग्य विचार करून निवडलेली पद्धत वापरणे फायदेशीर ठरते. ड्रिप सिंचन पद्धत सामान्यतः सर्वोत्तम मानली जाते, कारण ती पाणी बचत करते आणि झाडांच्या मुळांपर्यंत थेट पोहोचते. पण प्रत्येक शेतकऱ्याने आपल्या परिस्थितीनुसार योग्य पद्धत निवडावी.

7.       खत व्यवस्थापन

अ.   माती परीक्षण:

§  फळबागेच्या जागेतील मातीचे परीक्षण करणे आवश्यक आहे. यामुळे मातीची पोषणद्रव्यांची गरज कळते.

§  माती परीक्षण अहवालानुसार आवश्यकतेनुसार खतांचे प्रमाण आणि प्रकार निश्चित करावे.

लागवडपूर्व तयारी:

आ. सेंद्रिय खत:

§  लागवडीच्या आधी गड्ड्यात चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट वापरावे. दर झाडाला साधारणपणे 10-15 किलोग्राम सेंद्रिय खत दिले पाहिजे.

§  लागवडीच्या 15-20 दिवस आधी हे खत मातीमध्ये मिसळावे.

इ.     हिरवळ खत:

§  हिरवळ खतांसाठी हरभरा, मटकी, सॅने, ढेमस असे पिके घेऊन त्यांचे कापून मातीमध्ये गाडणे फायदेशीर ठरते.

 लागवड वेळी:

ई.     केंद्र खत:

§  गड्ड्यात एकत्रितपणे रासायनिक खत टाकण्याऐवजी केंद्रात टाकणे जास्त उपयुक्त ठरते.

§  लागवड करताना, प्रति गड्डा 200 ग्रॅम सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) आणि 100 ग्रॅम म्युरिएट ऑफ पोटॅश (MOP) मिसळावे.

लागवडीनंतरची काळजी:

उ.     वार्षिक खत योजना:

§  झाडांच्या वय आणि वाढीनुसार वार्षिक खतांची मात्रा निश्चित करावी.

§  पहिले वर्ष: NPK 19:19:19 प्रकाराचे जलविद्राव्य खत 100-150 ग्रॅम प्रति झाड दिले पाहिजे.

§  दुसरे वर्ष: NPK 12:32:16 किंवा 10:26:26 प्रकारचे खत 200-250 ग्रॅम प्रति झाड दिले पाहिजे.

§  तिसरे आणि पुढील वर्ष: NPK 19:19:19 किंवा 20:20:20 प्रकारचे खत 300-400 ग्रॅम प्रति झाड दिले पाहिजे.

ऊ.   सूक्ष्म पोषकद्रव्ये:

§  झिंक, बोरॉन, मँगनीज, लोह, तांबे यांसारख्या सूक्ष्म पोषकद्रव्यांची कमी असल्यास त्यांचा वापर करावा.

§  पानांच्या विश्लेषणानुसार आणि गरजेप्रमाणे फोलिअर स्प्रे करावा.

ऋ.   मल्चिंग:

§  झाडांच्या भोवती मल्चिंग केल्याने मातीतील आर्द्रता टिकून राहते आणि खतांचा उपयोग वाढतो.

ऌ.    जैविक खत:

§  मातीची जैविक गुणवत्ता सुधारण्यासाठी, जैविक खतांचा वापर करावा. जसे की, व्हर्मी-कंपोस्ट, ट्रायकोडर्मा, इत्यादी.

ऍ.     सिंचन:

§  खताच्या प्रभावासाठी योग्य पद्धतीने सिंचन करणे आवश्यक आहे.

§  जल व्यवस्थापन योग्य पद्धतीने केल्यास खताची उपलब्धता सुधारते.

फळबागेत खत व्यवस्थापन करताना माती परीक्षण, सेंद्रिय खतांचा वापर, केंद्र खतांचा वापर, वार्षिक खत योजना, सूक्ष्म पोषकद्रव्यांचा वापर, सिंचन आणि मल्चिंग यांचा विचार करून योग्य पद्धतीने खत व्यवस्थापन केल्यास फळबागेतील उत्पादन वाढते आणि झाडांची निरोगी वाढ होते.

 

8.       सुरक्षात्मक उपाय:

नवीन फळबाग लागवड करताना कीड व रोगांचे एकात्मिक व्यवस्थापन करण्यासाठी खालील उपाययोजना केल्या जाऊ शकतात:

अ.   प्रतिरोधक वाणांची निवड:

§  प्रतिरोधक वाणांच्या निवडीमुळे कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.

आ. स्वच्छता आणि बागेचे व्यवस्थापन:

§  वेली आणि झाडे स्वच्छ ठेवणे: मृत किंवा संक्रमित भाग वेळोवेळी काढून टाकावे.

§  संत्र्या आणि झाडांची योग्य अंतरावर लागवड: हवा आणि प्रकाशाची योग्य व्यवस्था होईल याची खात्री करावी.

इ.     योग्य लागवड पद्धती:

§  आरोग्यदायी रोपे वापरणे: प्रमाणित नर्सरीतून चांगल्या प्रतीची, रोगमुक्त रोपे घेणे.

§  मातीचे परीक्षण आणि सुधारणा: मातीची गुणवत्ता तपासून आवश्यकतेनुसार खत आणि जैविक सुधारणा करणे.

ई.     जैविक नियंत्रण:

§  शत्रू कीटकांचा वापर: कीड नियंत्रणासाठी मित्र कीटकांचा वापर करावा, जसे की लेडीबर्ड बीटल्स, परजीवी तत्सा.

§  जैविक कीटकनाशकांचा वापर: नीम तेल, बॅसिलस थुरिंजियेन्सिस (Bt) सारख्या जैविक कीटकनाशकांचा वापर करणे.

उ.     यांत्रिक उपाययोजना:

§  पीत पाणीचे जाळे (Yellow Sticky Traps): काही कीटकांचे नियंत्रण करण्यासाठी यांचा वापर करावा.

§  हॅन्डपिकिंग: हाताने कीड गोळा करणे आणि त्यांचा नाश करणे.

ऊ.   सेंद्रिय खते आणि कीटकनाशकांचा वापर:

§  सेंद्रिय खते आणि कीटकनाशकांचा वापर करावा, जेणेकरून मातीची गुणवत्ता आणि जैवविविधता टिकून राहते.

ऋ.   पाण्याचे व्यवस्थापन:

§  योग्य पाणी देणे: अति पाणी देणे टाळावे, कारण त्यामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.

§  ड्रीप सिंचन: ड्रीप सिंचन वापरल्याने पाण्याचा योग्य वापर होतो आणि कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.

ऌ.    रासायनिक नियंत्रण:

§  संयुक्त कीटकनाशकांचा वापर: वेळोवेळी बदल करत रासायनिक कीटकनाशकांचा मर्यादित आणि आवश्यक वापर करावा.

§  पूर्वसूचना आधारित फवारणी: कीड आणि रोगांच्या प्राथमिक लक्षणांवर आधारीत फवारणी करावी.

ऍ.     प्रशिक्षण आणि सल्लामसलत:

§  शेतकरी प्रशिक्षण: नियमितपणे कीड व रोग व्यवस्थापनावर शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देणे.

§  विशेषज्ञ सल्ला: कृषी विशेषज्ञांचा सल्ला घेऊन नियोजन करणे.

ऎ.     विविधीकरण:

§  फळबागेत विविध पिके घेणे: एकाच वेळेस अनेक प्रकारची पिके घेऊन विविधीकरण केल्याने कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.

यातील कोणत्याही उपाययोजनांचा एकत्रित वापर केल्यास कीड व रोगांचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन करता येईल आणि त्यामुळे फळबागेची उत्पादकता वाढेल.

9.       बागेचे व्यवस्थापन:

§  नियमित छाटणी: फळबागेतील झाडांची छाटणी करून त्यांची योग्य वाढ सुनिश्चित करणे.

§  मल्चिंग (Mulching): झाडांच्या भोवतालची माती आवरणासाठी जैविक किंवा अजैविक पदार्थांचा वापर करणे, ज्यामुळे मातीतील ओलावा टिकून राहतो.

10.  प्रशिक्षण व सल्लामसलत:

नवीन फळबाग लागवड करताना प्रशिक्षण आणि सल्ला घेण्यासाठी खालील ठिकाणे उपयुक्त ठरू शकतात:

अ.   कृषी विद्यापीठे आणि संशोधन केंद्रे:

§  महाराष्ट्रातील प्रमुख कृषी विद्यापीठे जसे की महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी.

§  या विद्यापीठांमध्ये फळबाग लागवडीचे तज्ञ आहेत जे प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन देतात.

आ. कृषी विज्ञान केंद्रे (KVK):

§  KVK हे विविध जिल्ह्यात कार्यरत असतात आणि ते शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि सल्ला देतात. येथे तुम्हाला फळबाग लागवडीसंबंधी तंत्रज्ञान आणि नवीनतम माहिती मिळू शकते.

इ.     राज्य कृषी विभाग:

§  राज्य सरकारचा कृषी विभाग शेतकऱ्यांसाठी विविध प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करतो. जिल्हा कृषी अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधून तुम्ही अधिक माहिती घेऊ शकता.

ई.     राष्ट्रीय बागायती मिशन (NHM) आणि राज्य बागायती मिशन:

§  NHM आणि राज्य बागायती मिशन फळबाग लागवड आणि देखभाल यासाठी आर्थिक सहाय्य आणि तांत्रिक मार्गदर्शन पुरवतात. त्यांच्या कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण कार्यक्रमांचा लाभ घेता येईल.

उ.     निजी संस्थान आणि NGO:

§  काही खासगी संस्थान आणि NGO शेतकऱ्यांना फळबाग लागवडीत मदत करतात. त्यांनी आयोजित केलेल्या कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण सत्रांमध्ये सहभागी होऊ शकता.

ऊ.   ऑनलाइन संसाधने:

§  YouTube चॅनेल्स, कृषी आधारित वेबसाइट्स, आणि ऑनलाईन कोर्सेस हे देखील चांगले पर्याय आहेत. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्र शासनाचे  यूट्यूब चॅनल उपयुक्त ठरू शकते.

ऋ.   स्थानिक अनुभव आणि शिफारसी:

§  स्थानिक शेतकरी आणि तज्ञांचे अनुभव व शिफारसी विचारात घ्या. त्यांच्या यशस्वी प्रयोगांपासून शिकण्याचा प्रयत्न करा.

वरील सर्व ठिकाणी तुमची आवश्यकता आणि उपलब्धता विचारून संपर्क साधावा. तसेच, शेजारील यशस्वी शेतकऱ्यांकडून प्रत्यक्ष अनुभव व मार्गदर्शन घेणे देखील फायदेशीर ठरू शकते.

 

11.  सपोर्टिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर: लागवडीसाठी आवश्यक असलेल्या साधनसामुग्रीची उपलब्धता तपासा. उद्यान, रासायनिक खते, कीडनाशकं यांची सोय आणि दर्जा महत्त्वाचा आहे.

 

12.  शासकीय योजना आणि अनुदाने: सरकारच्या विविध योजनांचा लाभ घ्या. फळबाग लागवडीसाठी मिळणाऱ्या अनुदानांचा उपयोग करा.

रोपांच्या लागवडी करिता किती आकारमानाचा खड्डा घ्यावा ???

1. 60*60*60

2. 30*30*30

3. 90*90*90

4. 20*20*20